Ημερολόγιο 2026 «Σαντορίνη»
Με 12 πίνακες της Άρτεμης Χατζηγιαννάκη, πρόλογο του  Δημάρχου Θήρας Νίκου Ζώρζου, κείμενα των Νίκου Βατόπουλου, Λευτέρη Ζώρζου και Νίνας Γεωργιάδου και σε μετάφραση (Ελληνικά - Αγγλικά) Γιώργου Γεωργιάδη. (Σεπτέμβριος 2025).

Just a Number, The Senior Webmag, 17/01/2026

Σαντορίνη. Ένας τόπος – Ένας Χρόνος

Το εικαστικό ημερολόγιο της Άρτεμις Χατζηγιαννάκη για το 2026 είναι το όγδοο κατά σειρά έργο μιας μακρόχρονης εικαστικής ενότητας. Συνομιλεί οργανικά με τη νέα ατομική της έκθεση ζωγραφικής «Θηραϊκές Τελετουργίες».
Δεν πρόκειται για ένα απλό, χρηστικό ημερολόγιο, αλλά για ένα σύνθετο καλλιτεχνικό αντικείμενο που λειτουργεί ταυτόχρονα ως αφήγηση, ως αρχείο μνήμης και ως πρόταση αναστοχασμού για τη σύγχρονη ταυτότητα της Σαντορίνης.
Η έκθεση παρουσιάστηκε τον Αύγουστο του 2025 στο Βιομηχανικό Μουσείο Τομάτας «Δ. Νομικός» στη Βλυχάδα Σαντορίνης και τον Δεκέμβριο του ιδίου έτους μεταφέρθηκε στην Αθήνα, στο ιστορικό κτίριο του Φιλολογικού Συλλόγου «Παρνασσός» και ολοκληρώνεται στις 24 Ιανουαρίου 2026. Την επιμέλεια υπογράφουν ο αρχαιολόγος Λευτέρης Ζώρζος και η αρχιτέκτονας Νίνα Γεωργιάδου, με συνεπιμέλεια του Νίκου Βατόπουλου. Το ημερολόγιο περιλαμβάνει δώδεκα υδατογραφίες —μία για κάθε μήνα— με επεξηγηματικά κείμενα, πρόλογο του Δημάρχου Θήρας και κείμενα των επιμελητών. Είναι δίγλωσσο, με αγγλική μετάφραση του Γιώργου Γεωργιάδη.
Στον πυρήνα του εγχειρήματος βρίσκεται η έννοια της τελετουργίας της καθημερινότητας. Η εικαστικός προσεγγίζει τη Σαντορίνη όχι ως τουριστική εικόνα, αλλά ως τόπο βιωμένο, διαρκώς μεταβαλλόμενο και ταυτόχρονα βαθιά αναγνωρίσιμο.
Η αρχιτεκτονική και το τοπίο αποτελούν σταθερό υπόβαθρο αυτής της αφήγησης. Όπως αναδεικνύεται και στην ομιλία της Νίνας Γεωργιάδου για την αρχιτεκτονική της Σαντορίνης, πίσω από τη γνωστή εικόνα της λιτής κυκλαδίτικης κατοίκησης με τα υπόσκαφα κτίσματα, την πλαστικότητα και την απλότητα των μορφών, αποκαλύπτεται ένα σύνθετο μωσαϊκό ιστορικών στρωμάτων: Προϊστορικά κατάλοιπα, βυζαντινά και ενετικά μνημεία, νεοκλασικά αρχοντικά, βιομηχανικά κτίρια και ίχνη μοντερνισμού. Αυτό το πολυεπίπεδο περιβάλλον διαμορφώνει το «genius loci» του νησιού, το πνεύμα του τόπου που η καλλιτέχνις επιχειρεί να συλλάβει. Από την προϊστορική Στρογγύλη έως τη σύγχρονη Σαντορίνη της υπερ-επισκεψιμότητας, το νησί μετασχηματίζεται αδιάκοπα, διατηρώντας όμως έναν σταθερό πυρήνα αξιών, ένα ισχυρό «genius loci» που επιβιώνει πίσω από τις επιφάνειες.
Η θεματογραφία των έργων εστιάζει στη ζωή των ανθρώπων από τις αρχές του 20ού αιώνα έως τη δεκαετία του 1970, δηλαδή στην τελευταία περίοδο όπου η καθημερινότητα του νησιού οργανωνόταν ακόμη γύρω από την εργασία, τη γη, τη θάλασσα και την κοινότητα. Αγροτική παραγωγή, προ-βιομηχανικές δραστηριότητες, θρησκευτικές τελετές, κοινωνικά έθιμα και πρώιμες μορφές τουρισμού συγκροτούν ένα πλέγμα πρακτικών που σήμερα έχουν σε μεγάλο βαθμό εκλείψει ή μετασχηματιστεί ριζικά.
Κομβικό ρόλο σε αυτή την αφήγηση παίζουν τα κείμενα που συνοδεύουν κάθε μήνα του ημερολογίου. Δεν λειτουργούν απλώς ως λεζάντες, αλλά ως μικρές αφηγηματικές μονάδες που γεφυρώνουν το παρελθόν με το παρόν, προσκαλώντας τον σημερινό αναγνώστη να αναμετρηθεί με όσα έχουν χαθεί, όσα επιβιώνουν και όσα αλλοιώθηκαν. Ο φάρος του Ακρωτηρίου, με τον οποίο ανοίγει ο χρόνος, υπενθυμίζει την ανάγκη προσανατολισμού σε έναν τόπο που σήμερα φωτίζεται περισσότερο από τα φλας της προβολής παρά από το φως της ανάγκης. Οι μικρές υφάντρες και η σχολή ταπητουργίας φέρνουν στο προσκήνιο την αξία της εκπαίδευσης, της χειρωναξίας και της τοπικής γνώσης, σε αντίστιξη με τη σύγχρονη αποσύνδεση από την παραγωγή.
Η παρέλαση των προσκόπων, η Πρώτη Ανάσταση και οι τελετουργίες της άνοιξης αναδεικνύουν τη σημασία της συλλογικότητας και της κοινής εμπειρίας, σε μια εποχή όπου η κοινωνική ζωή του νησιού κατακερματίζεται. Η εξόρυξη της θηραϊκής γης και η βιομηχανία της τομάτας υπενθυμίζουν ότι η Σαντορίνη υπήρξε κάποτε τόπος παραγωγής και όχι μόνο κατανάλωσης, ένας τόπος που συμμετείχε ενεργά σε διεθνή δίκτυα εργασίας και εμπορίου.
Το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του ημερολογίου, με τη βεντέμα της τομάτας και του αμπελιού, τα πανηγύρια, τους ανεμόμυλους και τις γιορτές του κρασιού, σκιαγραφούν έναν κύκλο ζωής άρρηκτα δεμένο με τη φύση και τον χρόνο. Ο Δεκέμβριος, με τη Μαρουλία της Οίας και τις πρώτες μορφές φιλοξενίας της δεκαετίας του ’70, λειτουργεί ως σημείο καμπής: Μια στιγμή αθωότητας πριν τη ριζική μεταμόρφωση του τόπου, που καθιστά το παρελθόν όχι νοσταλγικό καταφύγιο, αλλά πεδίο κριτικής σκέψης.
Όπως επισημαίνει ο Νίκος Βατόπουλος, η Άρτεμις Χατζηγιαννάκη λειτουργεί ως ανασκαφέας μνήμης και ταυτόχρονα ως σύγχρονη αφηγήτρια. Αντλώντας από αρχειακό υλικό, προφορικές μαρτυρίες και προσωπικές εμπειρίες, συνθέτει μια ανθρωπογεωγραφία που φωτίζει τη σημερινή Σαντορίνη μέσα από όσα υπήρξε.
Σε μια περίοδο έντονης αλλοίωσης του τοπίου και αποδυνάμωσης της εντοπιότητας, το εικαστικό ημερολόγιο προτείνει μια επιστροφή στην ουσία: Πίσω από το θάμβος της εικόνας, εκεί όπου διακρίνεται ακόμη το θάμβος της αλήθειας και η διαχρονική ανθεκτικότητα του τόπου.

Οι τελετουργίες της καθημερινότητας και το θάμβος της αλήθειας

Η Στρογγύλη της προϊστορικής εποχής, η ωραιοτάτη Καλλίστη, η Θήρα των Λακεδαιμονίων, η Σάντα Ιρίνα των Ενετών, το Δερμετζίκ των Οθωμανών, η παγκοσμίως γνωστή Σαντορίνη των σημερινών ημερών, βρίσκεται ακόμη μια φορά στο καλλιτεχνικό επίκεντρο, αποτελώντας πηγή έμπνευσης για την Άρτεμι Χατζηγιαννάκη.
Η Θήρα έχει μακραίωνη ιστορία. Κατακτήθηκε και εποικίσθηκε από πολλούς πολιτισμούς, που όλοι άφησαν τα σημάδια τους στο τοπίο, τους οικισμούς και τα μνημεία του νησιού. Η ιστορία της Θήρας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ηφαιστειακή δραστηριότητα και την επίδρασή της στο τοπίο και τη ζωή των κατοίκων της. Η Σαντορίνη δεν είναι ποτέ η ίδια, καθώς μετασχηματίζεται και μεταμορφώνεται διαρκώς. Μέσα από τις πτυχές του χωρο-χρόνου κάποια στοιχεία, οι θεμέλιοι λίθοι της, παραμένουν σταθερά. Πρόκειται για τη ταυτότητά της, το χαρακτήρα της, το δικό της δαιμόνιο, το «genius loci» της, όπως θα έλεγε και ο C. Norberg –Schulz.
Αυτό το πνεύμα του τόπου επιχειρεί να προσεγγίσει η συγκεκριμένη καλλιτεχνική δημιουργία. Στόχος ήταν η επιλογή θεμάτων που σκιαγραφούν τη ζωή στη Σαντορίνη και τις δραστηριότητες των κατοίκων της σε ένα χρονικό πλαίσιο από τις αρχές του 20ου αιώνα έως τη δεκαετία του 1970. Κάθε θεματική αναδεικνύει μια δραστηριότητα από εκείνη την εποχή. Η αγροτική παραγωγή, η θρησκευτική ζωή, η (προ)βιομηχανία, η οικιακή οικονομία, οι κοινωνικές εκδηλώσεις, η ναυτιλία, η γέννηση του τουρισμού. Επίκεντρο αποτελεί ο άνθρωπος και ο αγώνας επιβίωσής του, το μεράκι και ο μόχθος. Κάθε ενότητα αποτελεί μια μικρή τελετουργία της καθημερινότητας, ουσιαστική και αυθεντική, ενώ όλες μαζί συνθέτουν την διαχρονική ταυτότητα του τόπου, η οποία παρέμενε σταθερή και αμετάβλητη για πολλούς αιώνες, μέχρι τον σεισμό του 1956 και την δεκαετία του 1970 που αρχίζει η σύγχρονη φάση του τουρισμού στο νησί.
Πλούσιο αρχειακό υλικό, ιστορικές φωτογραφίες, προφορικές μαρτυρίες, επιστρατεύονται στη σύνθεση της κάθε υδατογραφίας. Σε αυτό συντελούν και οι βιωματικές εμπειρίες και αναμνήσεις της ίδιας της εικαστικού από μια άλλη εποχή, όταν έφηβη ακόμη, πρωτοήρθε στο νησί. Η ιστορία και η μυθοπλασία συνυφαίνονται σε ένα διαρκή και γόνιμο διάλογο. Σπάνια ιστορικά τεκμήρια, ιδωμένα με την ματιά ενός σύγχρονου εικαστικού, ζωντανεύουν για πρώτη φορά μέσα από τα χρώματα και την ένταση της ακουαρέλας και αποδίδονται με μία ισορροπημένη αίσθηση νοσταλγίας και κατανόησης του παρελθόντος.
Η Σαντορίνη τα προηγούμενα χρόνια κινούνταν σε έντονους ρυθμούς ανάπτυξης. Η αλλοίωση του θηραϊκού τοπίου και των θεσμών, η αποδυνάμωση της εντοπιότητας και οι συνέπειές τους αποδομούσαν την αυθεντικότητα του τόπου. Η προστασία, η διαφύλαξη και η ανάδειξη της ταυτότητας, της άυλης και υλικής πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς, της ιστορίας και των αξιών του παρελθόντος και της μοναδικότητας της Σαντορίνης, συντελούν στην κατανόηση του παρελθόντος, τον επαναπροσδιορισμό της σύγχρονης πραγματικότητας και τον σχεδιασμό του μέλλοντος.
Οι υδατογραφίες της Άρτεμης Χατζηγιαννάκη εντάσσονται στο θεσπισμένο για το 2025, από το Δήμο Θήρας, έτος Ανάδειξης και Υποστήριξης της Αυθεντικότητας, ως σκηνικά αναβίωσης της αλήθειας και της μαγείας του παρελθόντος, και προσκαλούν τον θεατή «πίσω από το θάμβος της μορφής» να ανακαλύψει «το θάμβος της αλήθειας». Μέσα από αυτές, το εγκαταλελειμμένο εργοστάσιο τομάτας κοκκινίζει ξανά από τα στοιβαγμένα τοματάκια, η μισογκρεμισμένη σκάλα εκφόρτωσης του ορυχείου φορτώνει ξανά την άσπα για τα μεγάλα λιμενικά έργα, οι κλειστές πόρτες της κάναβας ανοίγουν και πάλι στον πανηγυρικό εορτασμό του Αγίου Αβερκίου και η κυρά Μαρουλία τηγανίζει για άλλη μια φορά τους περίφημους τοματοκεφτέδες της.

---

Η Σαντορίνη ως ορυχείο μνήμης και δημιουργίας

Ορίζοντας ένα βλέμμα στο αρχέγονο τοπίο της Σαντορίνης, η Άρτεμις Χατζηγιαννάκη ιχνηλατεί μια πορεία στον χρόνο. Η δική της Σαντορίνη είναι μια βαθιά βιωματική και ταυτόχρονα οικουμενική και επιλεκτική θεώρηση όλων εκείνων των στοιχείων που καθιστούν αυτόν τον τόπο μοναδικό.
Στα νέα έργα της, όλα υδατογραφίες, η Άρτεμις Χατζηγιαννάκη επιχειρεί κάτι ιδιαίτερο. Αντλώντας από μια μακραίωνη και ευανάγνωστη στα βασικά χαρακτηριστικά της παράδοση του νησιού, επαναδιατυπώνει αποχρώσεις ενός πολιτισμικού βίου σε ένα συνεχές του χρόνου. Η θεματογραφία πηγάζει από τα άχρονα κοιτάσματα της τοπικής οικονομίας, της κοινωνικής οργάνωσης, της χειροτεχνικής καλλιτεχνίας, της άυλης συνθήκης που οργανώνει ένα ευρύτατο πλέγμα πρακτικών αναγκών και ψυχικών προεκτάσεων.
Με κεντρικό νήμα το τελετουργικό της παράδοσης, η Άρτεμις Χατζηγιαννάκη προχωράει πέρα από μία εικονογραφία όψεων και όγκων, σε μια ανατομία της ρευστής εκείνης συνεκτικής δύναμης που προσδίδει στο νησί την ξεχωριστή πολιτισμική υπόστασή του. Η Σαντορίνη αναδύεται ως «τόπος», με όλη τη φιλοσοφική και οντολογική διάσταση του όρου, υπερίπταται της τρέχουσας συνθήκης του τουρισμού και της κοινωνικής συγκυρίας και μετουσιώνεται σε ένα πεδίο σχεδόν αιώνιο, ορισμένο από τη νανουριστική ταλάντωση της τελετουργίας του χρόνου.
Σε αυτές τις κοιλότητες μιας ανθρώπινης συνέχειας στον χρόνο, η Αρτεμις Χατζηγιαννάκη λειτουργεί ως ανασκαφέας και ανατόμος ταυτόχρονα, καθώς αποσπά κεφάλαια της κοινωνικής δράσης αρμολογώντας τη δική της Σαντορίνη. Με κεντρικό ιστό την ιδέα και την πρακτική της τελετουργίας, συντελείται αυτό που θα ονόμαζε κανείς μια αέναη μετάλλαξη της ύλης σε πνεύμα και της ανάγκης σε πράξη.
Η Σαντορίνη που αποκαλύπτεται στα μάτια μας είναι οικεία και μακρινή ταυτόχρονα. Παραμένει ωστόσο σχεδόν επώδυνα αναγνωρίσιμη, κυρίως μέσα από τις σημάνσεις ενός κόσμου που παραμένει ενεργός στο ασυνείδητο. Το τελετουργικό της παράδοσης, έτσι όπως οργανώνεται εκ νέου, σε μια μετάληψη σημαίνουσας ζωής, επιδρά ιαματικά και λειτουργεί συνεκτικά.
Με γνώμονα τον άνθρωπο, τις ανάγκες του, τις δράσεις του, τη δικτύωσή του σε κοινωνία και την αλληλεπίδρασή του με τα φυσικά φαινόμενα, η Άρτεμις Χατζηγιαννάκη προτείνει επί της ουσίας μια διαχρονική ανθρωπογεωγραφία, μέσα από την οποία αναγνωρίζουμε, σχεδόν ανακουφιστικά, τις οθόνες κοινών καταβολών. Οι βασικοί πυλώνες της θηραϊκής οικονομίας, το αμπέλι, το κρασί, ο ορυκτός πλούτος, ο άνεμος και ο ήλιος, οι χειρωνακτικές εργασίες, τα υφαντά, η λιθοδομή και το ασβέστωμα, τα υπόσκαφα και τα αρχοντικά, οι ναοί και τα οινοποιεία, η γη και η θάλασσα, συμπλέουν με τα έθιμα και τις παραδόσεις, τις εκλάμψεις αστικού βίου σε μια προνεωτερική καταβολή, τα πανηγύρια και τις λειτουργίες, τους γάμους και τα γλέντια, την ιεροτελεστία μιας αβίαστης καθημερινότητας.
Η Άρτεμις Χατζηγιαννάκη καλλιεργεί ένα ύφος βαθιά ανθρωποκεντρικό, με έμφαση στη λεπτομέρεια και στις αόρατες συχνά συνδηλώσεις μιας ζωής, που κυλάει στην κόψη του χρόνου.
Η δική της Σαντορίνη μας παραδίδεται ως μια ιδεατή Σαντορίνη διατηρώντας όλη εκείνη την επιθυμητή αληθοφάνεια μιας έντιμης ματιάς. Η δική της Σαντορίνη πηγάζει από μαρτυρίες, από προφορική παράδοση, από φωτογραφίες, από διηγήσεις και θρύλους, από τεκμήρια και από θραύσματα ενός όλου σε διαρκή ροή.
Προβάλλοντας το πολιτισμικό απείκασμα στο γεωλογικό ανάγλυφο του νησιού, η Άρτεμις Χατζηγιαννάκη μιλάει περισσότερο για την ανάγκη και την επιθυμία παρά για το τυχαίο και το συγκυριακό. Προσπερνώντας τα δεσμά του παρόντος, απλώνει το βλέμμα της στην άχρονη δυνατότητα της Σαντορίνης και μας προσκαλεί να μεταλάβουμε τη δύναμη του τόπου. Η Σαντορίνη προβάλλεται ρωμαλέα, ανθεκτική, αυθύπαρκτη, προαιώνια, αναβλύζουσα διαρκώς. Η Σαντορίνη της Άρτεμις Χατζηγιαννάκη δεν είναι απλώς μια δυνατότητα. Είναι μια πραγματικότητα.

Ημερολόγιο 2025 «Το περίπτερο» 
Με 12 πίνακες της Άρτεμης Χατζηγιαννάκη και 12 κείμενα του Νίκου Βατόπουλου, για το Αθηναϊκό περίπτερο. (Νοέμβριος 2024).

Αθήνα 98,4 Γλυκιά Αμαρτία
Αριστέα Γιάννου 5-12-2023

---

Άρτεμις Χατζηγιαννάκη – H συνέντευξη
Keysmash - Κώστας Κούλης, Δεκέμβριος 2023


(κλικ στην εικόνα για ανάγνωση)

---

Άρτεμις Χατζηγιαννάκη, Ζωγράφος | ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ
Lotosmag - Ευριδίκη Κοβάνη, Δεκέμβριος 2023


(κλικ στην εικόνα για ανάγνωση)

Στην πιο ιστορική και κεντρική πλατεία της Αθήνας, στην πολύβουη πλατεία Συντάγματος, είναι αφιερωμένο το νέο ημερολόγιο της Αρτέμιδος Χατζηγιαννάκη. Ενα ημερολόγιο χάρμα οφθαλμών, με έργα που φιλοτέχνησε η εικαστικός και μας ταξιδεύουν σε μια άλλη εποχή και αιχμαλωτίζουν όψεις, γωνιές και στιγμιότυπα που φαντάζουν οικεία, αλλά και νοσταλγικά.

Η καταξιωμένη εικαστικός Αρτεμις Χατζηγιαννάκη, που πέρσι είχε φιλοτεχνήσει ένα αντίστοιχο ημερολόγιο για την πλατεία Ομονοίας, αυτήν τη φορά επανέρχεται με το νέο ημερολόγιο τοίχου επίσης, που αποτελεί ιδανική επιλογή τόσο για το δικό σας σπίτι όσο και για να το προσφέρετε στους αγαπημένους σας.

Το ημερολόγιο είναι δίγλωσσο (ελληνικά – αγγλικά) και περιλαμβάνει δώδεκα εικαστικά έργα της Αρτέμιδος Χατζηγιαννάκη, ένα για κάθε μήνα. Ολα τα έργα είναι υδατογραφίες, που ανακαλούν εικόνες της πλατείας Συντάγματος, οι οποίες έχουν συνδεθεί με παλαιότερες δεκαετίες. Το υψηλής αισθητικής ημερολόγιο συμβάλλει στην ιστορική εικαστική εικονογραφία της Αθήνας, όταν μάλιστα εμπλουτίζεται από δώδεκα συνοδευτικά κείμενα του δημοσιογράφου και συγγραφέα Νίκου Βατόπουλου, καθώς και ένα εκτενέστερο εισαγωγικό κείμενο του ιδίου, ένα χρονικό από μνήμες και βιώματα, που μαζί με την κοινωνική και την πολιτική ιστορία της χώρας διατρέχει τη νεότερη μυθολογία της πλατείας, της «Αθήνας, που μας περιέχει όλους», όπως παραστατικά αναφέρει ο ίδιος. Το ημερολόγιο περιλαμβάνει, επίσης, προλογικό σημείωμα της Αρτέμιδος Χατζηγιαννάκη, καθώς και μετάφραση όλων των κειμένων στα αγγλικά από τον John Davis.

«Σύγχρονη ιστορία»

Τι ήταν αυτό που έκανε την Αρτέμιδα Χατζηγιαννάκη να επιλέξει την πλατεία Συντάγματος ως θέμα του νέου της ημερολογίου;

«Μα πρόκειται για την πιο μεγάλη, την πιο κεντρική και την πιο ιστορική πλατεία της Αθήνας», λέει η ίδια στον «Ε.Τ.» της Κυριακής και συνεχίζει: «Από μπροστά της παρήλασε όλη η σύγχρονη ελληνική ιστορία. Στα καφενεία και τα ζαχαροπλαστεία της κάθισαν πρωθυπουργοί, στρατιωτικοί, τραπεζίτες, δημοσιογράφοι, καλλιτέχνες, ποιητές».

Οσο για τα θέματα που απεικονίζονται στα δώδεκα έργα, σηματοδοτούν, όπως λέει η Αρτεμις Χατζηγιαννάκη, «τη μυθολογία μιας άλλης εποχής και ενός κόσμου στο μεταίχμιο παλαιού και νέου: Μικροπωλητές, πλανόδιοι φωτογράφοι και εφημεριδοπώλες, περίπτερα, καφενεία και βιβλιοπωλεία, μεγάλα ξενοδοχεία και φωτεινές επιγραφές, τραμ, τρόλεϊ και τροχονόμοι, προσφιλείς παραστάσεις και συνειρμοί. Το ημερολόγιο αυτό ήταν ένα συναρπαστικό ταξίδι στην ιστορία, στη μνήμη και τα ίχνη όλων αυτών που αγαπήσαμε και προς στιγμήν φαίνεται να έχουμε χάσει. Ολων εκείνων των βιωμάτων μας στο κοινό σώμα της πόλης, που διαμόρφωσαν την κοινή μας μοίρα και αναφορά, τον ομφάλιο λώρο, με τον οποίο τόσο πολύ θα θέλαμε να επανασυνδεθούμε».

«Σημείο αναφοράς»

Στη δική του εισαγωγή στο ημερολόγιο ο Νίκος Βατόπουλος σημειώνει: «Η πλατεία Συντάγματος, με όλες τις στρώσεις της ιστορίας της, κέντρο της Αθήνας και σημείο αναφοράς για κατοίκους και επισκέπτες, είναι η πιο διάσημη ίσως πλατεία στην Ελλάδα, μαζί με την Ομόνοια. Με την Ομόνοια σχηματίζει ένα δίπολο, ένα ζευγάρι, που είναι καθαρό στη σημασία και στον συμβολισμό του, μέσα από τη σαφή αντίθεση. Οσο “λαϊκή” είναι η Ομόνοια, άλλο τόσο “αστικό” είναι το Σύνταγμα, αλλά σε κάθε περίπτωση η πλατεία Συντάγματος στέκεται πάνω από εύκολες ερμηνείες, καθώς έχει πολλά πρόσωπα και άλλες τόσες ιστορίες να αφηγηθεί. Ο καθένας και η καθεμία συνδέονται με την πλατεία Συντάγματος με τον έναν ή τον άλλον τρόπο.

Ας σκεφτούμε μονάχα ότι το Σύνταγμα είναι η μικρογραφία της πολιτικής και της κοινωνικής ιστορίας της χώρας. Οταν αποφασίστηκε ότι τα Ανάκτορα θα χτίζονταν σε εκείνο το σημείο της πόλης, θα γινόταν ο καθρέφτης της επίσημης πόλης, αλλά και σημείο έλξης της αστικής Αθήνας. Οι συστάδες των σπιτιών στην Πλάκα, στο Μοναστηράκι και στου Ψυρρή ήταν τόσο κοντά, αλλά και τόσο μακριά ταυτόχρονα. Το Σύνταγμα έμελλε να συμβολίσει έναν νέο κόσμο, τον κόσμο μιας νέας πρωτεύουσας.

Το Σύνταγμα σφραγίζει με τον παλμό του την Αθήνα, όχι μόνο ως απόηχος μιας μικρότερης ρομαντικής πόλης, αλλά και ως κέντρο μιας μητρόπολης με τα πολλά πρόσωπα του 21ου αιώνα. Ωστόσο, η ανάγκη να σταθμίσει κανείς το παρελθόν, τις διηγήσεις και τις αναμνήσεις, να ξαναδεί τις παλαιές φωτογραφίες και να συνομιλήσει εμμέσως με όσους έφυγαν και όσους χάρηκαν αυτήν την ίδια πόλη γεννά ένα νέο βλέμμα. Νοσταλγικό όσο πρέπει, με εκείνη τη δροσερή αύρα του χρόνου που καταλύεται, αλλά και με την αγάπη εκείνη για αυτό που ήταν και για αυτό που είναι».

Εικαστική ιστοριογραφία

Κάνοντας αναφορά στο έργο της Αρτέμιδος Χατζηγιαννάκη, ο Νίκος Βατόπουλος σημειώνει χαρακτηριστικά: «Είναι μια εικαστική δημιουργός που συστηματικά προχωρεί την ερευνητική ματιά της πέρα από το προφανές και οργανώνει σταδιακά μια μεγάλη τοιχογραφία μνήμης. Η αθηναϊκή πινακοθήκη της επεκτείνεται τώρα και εστιάζει στην πλατεία Συντάγματος, ανακαλώντας μνήμες μέσα από μια επιλεκτική άντληση θεμάτων, τα οποία με τη σειρά τους αποτελούν κομμάτι μιας κοινής κληρονομιάς. Αυτή η τράπεζα αναμνήσεων ενεργοποιείται με την τεχνική της υδατογραφίας, στην οποία η Αρτεμις Χατζηγιαννάκη επιδίδεται με ξεχωριστό ταλέντο, ιδρύοντας άθελά της μια δική της σχολή αθηναϊκής κοινωνικής ιστορίας. Ξεφυλλίζοντας αυτό το ημερολόγιο αισθάνεται κανείς μέτοχος μιας μεγάλης αστικής παρακαταθήκης και γεννιέται η επιθυμία να δηλώσει παρών στο χθες, στο σήμερα, στο αύριο. Η ιστορία της Αθήνας μάς περιλαμβάνει όλους.

Η ομορφιά της τέχνης της Αρτέμιδος Χατζηγιαννάκη, η σχολαστικότητα με την οποία κάνει την έρευνά της, η αγάπη της στην ιστορία, στην πόλη και, κυρίως, στους ανθρώπους της, αναδεικνύουν το σύνολο του έργου της σε μια ενότητα εικαστικής ιστοριογραφίας. Κάθε έργο, μια ιστορία. Κάθε ιστορία, οι άνθρωποι της πόλης μας».

Η Αρτεμις Χατζηγιαννάκη συμπίεσε την ψυχή της μέσα στα συμβολαιογραφικά έγγραφα που συνέτασσε για πολλά χρόνια, διασχίζοντας από νεαρή ηλικία και για πολλά χρόνια τους δρόμους της Αθήνας, με πρωταγωνιστές τη Σόλωνος, την Πανεπιστημίου, την Ακαδημίας, το Σύνταγμα, την Ομόνοια και μια μέρα αποφάσισε πολύ απλά, να ζωγραφίσει τις γειτονιές γύρω από αυτούς, όπως τις είχε αποτυπώσει στη μνήμη της από παιδί, είτε μέσα από περιοδικά ή φωτογραφίες.

Τα μοναδικά αυτά έργα της που μαγεύουν τον κάθε Ελληνα και ξένο, τα έκανε εικαστικά ημερολόγια, ώστε η προσφορά της στη μνήμη της Αθήνας που χάνεται, να αποτελεί ένα μικρό ιερό στον τοίχο κάθε σπιτιού της σύγχρονης πρωτεύουσας. Στο φετινό της ημερολόγιο για το 2022, περιγράφει εκείνο το παλιό και τόσο αγαπημένο Σύνταγμα, που σήμερα είναι βαριά τραυματισμένο από εισβολείς πάσης φύσεως, κουλτούρας και εθνότητας με τη σφραγίδα της παγκοσμιοποίησης στο συντριβάνι του, που ξαποσταίνουν οι αγωνίες ενός αβέβαιου αύριο.
Το ημερολόγιο εμπλουτίζεται από δώδεκα συνοδευτικά κείμενα του δημοσιογράφου και συγγραφέα Νίκου Βατόπουλου, ο οποίος έχει ειδικευτεί στην ιστορία της Αθήνας και σε θέματα αστικού πολιτισμού και ένα εκτενέστερο εισαγωγικό κείμενο του ιδίου, που διατρέχει τη νεότερη μυθολογία της πλατείας. Επιπλέον, είναι δίγλωσσο (ελληνικά – αγγλικά) και περιλαμβάνει δώδεκα εικαστικά έργα της Αρτεμης Χατζηγιαννάκη, ένα για κάθε μήνα. Ολα τα έργα είναι υδατογραφίες που ανακαλούν νοσταλγικά οικείες όψεις και γωνιές της πλατείας Συντάγματος. Συνιστά ιδανικό και προσιτό δώρο αλλά και προσθήκη στην ιστορική εικαστική εικονογραφία της Αθήνας.
Η Αρτεμις Χατζηγιαννάκη κατάφερε κάτι που κανένας αναγνωρισμένος ζωγράφος δεν κατάφερε μέχρι σήμερα. Εσκισε τον ουρανό, τον αέρα και τη θάλασσα και έφερε με τις υδατογραφίες της, την αίγλη του Συντάγματος πίσω. Του καμβά που πάνω του κάναμε κάποτε μεγάλα έργα και τώρα τον μουτζουρώνουμε.

Εισαγωγή στο ημερολόγιο

«Σύνταγμα. Η πιο μεγάλη, η πιο κεντρική, η πιο ιστορική πλατεία της Αθήνας. Από μπροστά της παρέλασε όλη η σύγχρονη ελληνική ιστορία. Στρατεύματα, πομπές, πολιτικές συγκεντρώσεις. Στα καφενεία και τα ζαχαροπλαστεία της κάθισαν πρωθυπουργοί, στρατιωτικοί, τραπεζίτες, δημοσιογράφοι, καλλιτέχνες, ποιητές, αλλά και ανώνυμοι στοχαστές, όλοι συνοδοιπόροι στην ατέρμονη διαδρομή της.

Μικροπωλητές, πλανόδιοι φωτογράφοι και εφημεριδοπώλες, περίπτερα, καφενεία και βιβλιοπωλεία, μεγάλα ξενοδοχεία και φωτεινές επιγραφές, τραμ, τρόλεϊ και τροχονόμοι, προσφιλείς παραστάσεις και συνειρμοί, που σηματοδοτούν τη μυθολογία μιας άλλης εποχής και ενός κόσμου στο μεταίχμιο παλαιού και νέου.
Το ημερολόγιο αυτό ήταν ένα συναρπαστικό ταξίδι στην ιστορία, την μνήμη και τα ίχνη όλων όσων αγαπήσαμε και προς στιγμήν φαίνεται να έχουμε χάσει. Ολων εκείνων των βιωμάτων μας στο κοινό σώμα της πόλης, που διαμόρφωσαν την κοινή μας μοίρα και αναφορά, τον ομφάλιο λώρο, με τον οποίον τόσο πολύ θα θέλαμε να επανασυνδεθούμε».